ماهيت عمارات عظيم مذهبى در اين بود كه جنبه و وجه معمارى و ساختمانى در درون ديوارهاى محصور توسعه مىيافت : بنابراين پيش طاق مشخصه و وجه غالب نماى پيشين بيرونى مىشد . به طور كلى عمارات كوچكتر و فشرده‌تر نظير آرامگاه و كوشك كاخ از بناهاى استوارى بود كه به رابطه منطقى بين اندرونى و بيرونى نياز داشت . امّا چشمگيرترين و مهمترين تحول در زمينه تزيين صورت گرفت . در دوره مورد بحث ما با استفاده از روكش كه به طور مصنوع كردوكار ساختمانى داشت ( ولى در واقع چيزى جز زينت و آرايه محض نبود ) ويژگيهاى ساختمانى پوشيده و نهفته مىماند . آرايه‌هايى نظير مقرنس ( عناصر تحميلى منشورى شكل در آجر ، گچ و يا چوب كه يا سطح منحنى طاقگان را مىپوشاند و يا اينكه به گونه قرنيز عمل مىكرد و اغلب تزيين استالاكتيت گفته مىشد ) و شبكه پيچيده‌ى از تاوه‌ها براى پوشش مربع تا دايره به كار مىرفت . امّا يكى از ويژگيهاى بىنظير معمارى ايران در اين دوره چندرنگى تزيين سطح بود . كاشيهاى سفالينه لعابدار كه با فنون مختلف در سطح ديوار به كار مىرفت . مصالح و واسطه اصلى تزيين بود ؛ از طلاكارى و نقاشى هم استفاده مىشد ولى به دليل تطاول زمان و آب‌وهوا ، از آنها چيزى باقى نمانده است . تأثيرات سه‌بعدى دوره آغازين كمتر پيگيرى شد . گچبريهاى منقور و منقوش عميق به تدريج مورد غفلت قرار گرفت . اندرونى آرامگاه امامزاده خواجه عماد الدين در قم ( ساخته شده در سال 1399 م . ) كاملا با گچ چند رنگى پوشيده شده است . اين كار براى حجار و نقار كار شاقى بود ، امّا سبك آن هنوز باستانى مىنمود « 1 » . در قرن پانزدهم تكنيك كار كاملا متفاوتى از تزيين گچى رواج يافت . سبك جارى تزيين منحصر به نقشبرجسته‌هاى گچى شد كه بعدها منقوش و مطلّا گرديد . 2 - سبك آل مظفر مرگ سلطان ابو سعيد در سال 736 / 1335 زوال واقعى قدرت ايلخانان را درپى داشت . ايران از آن زمان به بعد و تا آمدن تيمور تحت سيطره خاندانهاى آل جلاير در عراق و آذربايجان و آل مظفر در فارس ، كرمان و اصفهان و آل كرت در خراسان قرار گرفت . سبك معمارى ايلخانى كه در سه دهه نخستين اين قرن شكل گرفت در دو اثر تاريخى برجسته يعنى آرامگاه اولجايتو خدابنده در سلطانيه و مسجد جامع ورامين جلوه‌گر شد . آثار عمده سلسله‌هاى بعد از مغولان ، معدودى بيش نبود . برجسته‌ترين آنها در غرب و جنوب ايران ديده مىشد و كار حكام آل مظفر بود . اينكه از

--> ( 1 ) - ويلبر ، The Architecture ، شماره 144 ، ص 188 .